PORTLAND, Marekani, Aprili 7 (IPS) – Kama ilivyoelezwa katika Hamlet“Unajua ni jambo la kawaida; wote wanaoishi lazima wafe, Wakipitia asili hadi umilele.” Ingawa kifo hakiepukiki kwa viumbe vyote vilivyo hai, vifo vya binadamu, ambavyo vinatarajiwa kufikia takriban vifo milioni 64 duniani kote mwaka wa 2026, havitasambazwa sawasawa katika idadi ya watu.
Ingawa vifo ni hatima ya kawaida kwa wanadamu wote, wakati, sababu, na hali ya kifo hutofautiana sana katika nchi na ndani ya nchi. Tofauti hii mara nyingi husababisha pengo katika viwango vya vifo kati ya makundi ya watu waliobahatika na waliotengwa.
Kutokuwepo kwa usawa katika vifo vya binadamu ni dhahiri duniani kote. Kifo cha mapema kimeenea hasa katika mikoa yenye mapato ya chini kutokana na upatikanaji mdogo wa huduma za afya, umaskini na migogoro. Hii inatokeza katika ulimwengu ambamo baadhi ya watu huaga dunia wakiwa wachanga huku wengine wakifurahia maisha marefu.
Kuanzia mwaka wa kwanza wa maisha, tofauti kubwa katika uwezekano wa kifo kati ya idadi ya watu huonekana. Nchi kama vile Iceland, Japani, na Ufini zina viwango vya chini zaidi vya vifo vya watoto wachanga, na vifo vya watoto chini ya 2 kwa kila watoto 1,000 wanaozaliwa hai. Kinyume chake, mataifa kama Niger, Somalia, na Nigeria yana viwango vya juu zaidi, vikiwa na zaidi ya vifo vya watoto wachanga 62 kwa kila watoto 1,000 wanaozaliwa, ambayo ni mara 30 zaidi ya viwango vya chini kabisa (Mchoro 1).
Tofauti za viwango vya vifo vya watoto wachanga pia ni dhahiri katika viwango vya vifo vya uzazi. Mnamo 2023, baadhi ya uzazi wa juu zaidi viwango vya vifo zinapatikana katika nchi za Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara, kama vile Sudan Kusini, Chad, na Nigeria, na vifo vya uzazi zaidi ya 1,000 kwa kila watoto 100,000 wanaojifungua. Kinyume chake, nchi kama Norway, Poland, na Iceland zina viwango vya chini ya vifo 3 vya uzazi kwa kila watoto 100,000 wanaozaliwa.
Vile vile, matarajio ya maisha wakati wa kuzaliwa mnamo 2025 yanaonyesha tofauti kubwa katika viwango vya vifo. Baadhi ya matarajio ya chini kabisa ya maisha wakati wa kuzaliwa, karibu miaka 55, yanaonekana katika nchi za Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara, kama vile Nigeria, Chad, na Sudan Kusini. Kinyume chake, nchi kama Japan, Korea Kusini, na Uswizi zina matarajio ya juu ya kuishi wakati wa kuzaliwa, takriban miaka 30 zaidi katika takriban miaka 85 (Mchoro 2).
Tofauti za viwango vya vifo zinaendelea wakati wa kulinganisha matarajio ya maisha katika umri wa miaka 65. Mnamo 2025, umri wa kuishi katika umri wa miaka 65 ni karibu miaka 12 nchini Nigeria, Chad na Togo, wakati ni takriban miaka 23 nchini Japani, Ufaransa na Australia.
Tofauti za vifo hazipo tu kati ya nchi lakini pia ndani ya nchi. Kwa mfano, mnamo 2022, umri wa kuishi wakati wa kuzaliwa nchini Marekani ulitofautiana kutoka viwango vya juu vya miaka 80 hivi huko Hawaii, Massachusetts, na New Jersey hadi viwango vya chini vya takriban miaka 73 huko Kentucky, Mississippi, na West Virgina (Mchoro 3).
Tofauti za umri wa kuishi wakati wa kuzaliwa zipo kati ya makabila makubwa nchini Marekani. Mnamo 2021, matarajio ya maisha wakati wa kuzaliwa kwa vikundi hivi vilitofautiana sana, takriban miaka 84 kwa Waasia, 78 kwa Walatino, 77 kwa Wazungu, 72 kwa Weusi, na 64 kwa Wahindi Wenyeji.
Zaidi ya hayo, tofauti za umri wa kuishi wakati wa kuzaliwa pia zipo kulingana na mapato na elimu. Kwa ujumla, watu kutoka tabaka la wafanyakazi na wale walio na viwango vya chini vya elimu wanaweza kutarajia kuishi maisha mafupi ikilinganishwa na watu matajiri na walioelimika zaidi.
Kwa mfano, huko Marekani, watu wa tabaka la kazi wanaweza kutarajia kufa angalau miaka 7 mapema kuliko wenzao matajiri. Elimu ya juu pia inahusishwa na mapato ya juu, uboreshaji wa mtindo wa maisha, kuongezeka kwa upatikanaji wa huduma za afya, na muda mrefu wa maisha.
Mbali na vifo vinavyosababishwa na magonjwa, magonjwa, aksidenti, jeuri, migogoro, na vita, kifo cha hiari cha binadamu kinazidi kuwa suala muhimu la kimataifa.
Kifo kinachosaidiwa na matibabu, kinachojulikana pia kama kifo na heshimakusaidiwa kwa hiari kufa, au msaada wa matibabu katika kufa (MAID), ni mada ya mjadala katika nchi nyingi. Zoezi hili linaweza kuhusisha kujiua kwa kusaidiwa, ambapo mtu binafsi huchukua dawa zenye sumu mwenyewe, au euthanasia, ambapo daktari ndiye anayesimamia dawa.
Ingawa MAID si halali katika nchi nyingi, inaruhusiwa katika a idadi inayoongezeka ya nchi chini ya hali fulani. Ufafanuzi na ustahiki wa kifo cha kusaidiwa na matibabu hutofautiana katika nchi na majimbo au majimbo ndani ya nchi.
Ingawa sheria hutofautiana katika eneo kutoka mahali, mamlaka zinazoruhusu kifo cha kusaidiwa na matibabu kwa ujumla huwaruhusu watu wazima wenye uwezo wa kiakili, wagonjwa mahututi au wanaoteseka kukatisha maisha yao kwa usaidizi wa matibabu. Ili kustahili kusaidiwa kufa kwa hiari, ni lazima watu mmoja-mmoja watimize vigezo fulani, ambavyo mara nyingi hutia ndani kuwa na ugonjwa usiotibika au usiotibika wenye ubashiri wa muda mfupi, kuwa na uamuzi mzuri, kuamua kwa hiari kuua uhai wao, kueleza mara kwa mara tamaa yao ya kufa, na kujitolea kipimo chenye kuua.
Takriban nchi ishirini na majimbo au majimbo mbalimbali ndani ya nchi huruhusu kifo kinachosaidiwa na matibabu. Maeneo haya ni pamoja na Austria, sehemu za Australia, Ubelgiji, Kanada, Kolombia, Ekuado, Luxembourg, Uholanzi, New Zealand, Ureno, Uhispania, Uswizi na sehemu za Marekani. Katika idadi ya nchi nyingineikiwa ni pamoja na Ufaransa, Ujerumani, Ireland, Ureno na Uingereza, wabunge wanazingatia miswada ya sheria au sheria kuhusu kifo kinachosaidiwa na matibabu.
Miongoni mwa wale wanaochagua kuchukua dozi mbaya ya dawa, baadhi mambo muhimu kwa wengi wao ni pamoja na kupoteza uhuru, udhibiti, kazi za mwili, na heshima; kupunguza maumivu makali na dhiki kali ya kihemko; kutokuwa na uwezo wa kushiriki katika shughuli za maisha ya kufurahisha au yenye maana; kupunguza ubora wa maisha; hofu ya kuwa mzigo kwa familia na walezi; wasiwasi juu ya mateso ya baadaye; na kuepuka athari za kifedha za matibabu.
Kwa kuongeza, baadhi ya kawaida zaidi hali ya matibabu katika maombi ya euthanasia ni pamoja na saratani katika awamu ya mwisho, ugonjwa wa Alzeima, shida ya akili, mateso ya mara kwa mara, na matatizo ya juu ya moyo na mishipa.
Wale wanaopinga kifo cha kusaidiwa na matibabu wanatoa hoja kadhaa dhidi yake. Wanaamini inajenga uwezekano wa matumizi mabaya; inaongoza kwa mteremko wa kuteleza kuelekea euthanasia isiyo ya hiari; hurekebisha kifo kama suluhisho; na kudhoofisha maadili ya matibabu na utakatifu wa maisha.
Pia wanasema kuwa kujiua kwa kusaidiwa kunaleta hatari kwa watu walio katika mazingira magumu kwa kushawishi mitazamo na sera za jamii kuelekea watu wazima wazee, wagonjwa mahututi, na walemavu. Wanaamini inaweza kusababisha kuweka shinikizo kwa wale wanaochukuliwa kuwa mzigo wa kijamii, kuhatarisha ufadhili na utoaji wa huduma shufaa. Zaidi ya hayo, kuna wasiwasi kuhusu kuhakikisha kwamba maamuzi ya watu binafsi ya kukatisha maisha yao ni ya hiari ya kweli.
Kwa muhtasari, ukosefu wa usawa katika vifo vya binadamu upo kati ya mataifa na ndani yao, unaohusisha nyanja mbalimbali za kijamii na kiuchumi. Ingawa kifo ni sehemu ya asili ya maisha, mgawanyo wa vifo vya binadamu hauko sawa, huku baadhi ya watu wakifariki wakiwa na umri mdogo huku wengine wakifurahia maisha marefu.
Mgawanyo usio sawa wa rasilimali mara nyingi husababisha pengo la vifo kati ya makundi yaliyobahatika na yaliyotengwa. Kifo cha mapema kimeenea hasa katika maeneo yenye mapato ya chini, hasa kutokana na mambo kama vile upatikanaji mdogo wa huduma za afya, umaskini na migogoro. Zaidi ya hayo, suala tata la kifo cha hiari cha binadamu, pia kinachojulikana kama kifo cha kusaidiwa na matibabu, linapata uangalizi wa kimataifa. Kuna hoja zenye nguvu zinazounga mkono na dhidi ya sera hii, na takriban nchi ishirini zinairuhusu katika hali maalum.
Joseph Chamie ni mwanademografia mshauri, mkurugenzi wa zamani wa Idara ya Umoja wa Mataifa ya Idadi ya Watu, na mwandishi wa machapisho mengi kuhusu masuala ya idadi ya watu.
© Inter Press Service (20260407114915) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
