FREETOWN, Aprili 10 (IPS) – Wakati Sierra Leone inapojiandaa kwa uchaguzi ujao wa kitaifa mwaka 2028, vyama vya siasa nchini kote vimeanza kuweka mikakati na kujiandaa kuchagua wagombea wao. Hata hivyo, watu wenye ulemavu wanasema wanasalia na uwakilishi duni na wanaomba vyama vya kisiasa kuwateua kama wagombea kabla ya uchaguzi.
Samuel Alpha Sesay, mtu mwenye ulemavu wa kimwili anayeishi Freetown, mji mkuu wa Sierra Leone, ni miongoni mwa wale wanaotetea mabadiliko. Bado anakumbuka uchaguzi mkuu uliopita, uliofanyika 2023, na jinsi hakukuwa na mtu mwenye ulemavu aliyegombea nafasi yoyote serikalini.
Mnamo 2025, alianzisha Jumuiya ya Walemavu ya Vyama Vyote vya Kisiasa ili kupinga kutengwa kwa muda mrefu kwa watu wenye ulemavu kutoka kwa utawala. Sesay anasema ukosefu wa uwakilishi wa watu wenye ulemavu katika uchaguzi wa kitaifa ulimsukuma kuanzisha kundi hilo.
Kulingana na Sierra Leone 2015 Sensa ya Watu na Makazi, takriban watu 93,129 nchini wana ulemavu, ikiwakilisha takriban 1.3% ya jumla ya watu. The 2018Utafiti Jumuishi wa Kaya uliripoti idadi kubwa zaidi ya watu 310,973 wenye ulemavu, ambayo ni sawa na 4.3% ya watu wote.
“Kwa miongo kadhaa, watu wenye ulemavu wameshiriki kikamilifu katika uchaguzi kama wapiga kura, mara chache sana kama wagombea, licha ya kuunda sehemu kubwa ya wakazi wa Sierra Leone,” anasema Sesay, ambaye anaamini kuwa ushiriki katika shughuli za vyama vya siasa pekee hautoshi tena.
“Hatutaki kubaki katika mirengo ya chama. Tunataka watu wenye ulemavu wawe sehemu ya uongozi mkuu wa vyama vya siasa,” anaongeza.
Kuvunja Mitazamo yenye Mizizi Mirefu
Sesay na wengine wanasema kuwa unyanyapaa na mitazamo iliyokita mizizi ya jamii ni miongoni mwa vikwazo vinavyoathiri ushiriki wao katika siasa.
Sylvanus Bundu, mwanamume mwenye ulemavu wa viungo katika miaka ya hamsini, anakubaliana na Sesay. Aliiambia IPS kuwa moja ya vikwazo vinavyoendelea kwa ushirikishwaji wa kisiasa ni dhana kwamba watu wenye ulemavu hawawezi kuwa na uongozi bora.
“Watu wanatuonea huruma, lakini hatutaki huruma. Ulemavu haumaanishi kutokuwa na uwezo. Tunataka jamii iachane na mitazamo hii na ituruhusu kuongoza,” anasema Bundu.
Anaongeza kuwa mitazamo kama hiyo imejikita sana katika taasisi za kijamii na kisiasa na mara nyingi hutafsiri kuwa kutengwa na michakato ya uteuzi wa wagombea na uteuzi wa viongozi.
Sesay anasema mitazamo kama hiyo iliwahi kuchagiza mitazamo kuelekea wanawake kabla ya kuanzishwa kwa asilimia 30 ya upendeleo kabla ya uchaguzi mkuu wa 2023. Anasema kuwa maoni hayo yalitumika kuhalalisha kuwatenga wanawake katika nyadhifa za uongozi.
Hata hivyo, anabainisha kuwa kuanzishwa kwa Sheria ya Usawa wa Jinsia na Uwezeshaji wa Wanawake (GEWE) 2022, ambayo inaagiza upendeleo wa asilimia 30 wa uwakilishi wa kisiasa wa wanawake, uliashiria mabadiliko makubwa.
Ripoti ya Umoja wa Mataifa ya Uwazi kwa Wanawake inaonyesha kuwa kufuatia kuanzishwa kwa mgawo wa asilimia 30 chini ya Sheria ya GEWE ya 2022, uwakilishi wa wanawake katika Bunge la Sierra Leone takriban uliongezeka maradufu kutoka 14.5% hadi karibu 28-30.45%, na ongezeko kubwa likirekodiwa pia katika mabaraza ya mitaa na nyadhifa za baraza la mawaziri.
“Leo hii, wanawake wanaongoza katika sekta zote na kuchangia ipasavyo katika maendeleo ya taifa. Mabadiliko sawa yanaweza kutokea ikiwa watu wenye ulemavu watapewa nafasi,” Sesay anasema, akiongeza kuwa anaamini kuwa uchaguzi wa 2028 unatoa fursa muhimu ya kubadili mwelekeo huu na kuhakikisha kuwa hatua ya kisiasa ya upendeleo inatolewa kwa watu wenye ulemavu.
Kiwango cha Uchaguzi
Licha ya mikataba ya kimataifa ya haki za binadamu, ikiwa ni pamoja na Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Watu wenye Ulemavu, uwakilishi wa kisiasa kwa watu wenye ulemavu nchini Sierra Leone bado ni dhaifu.
Watetezi wa haki za walemavu wanasema uwakilishi wa watu wenye ulemavu nchini Sierra Leone haufikii hata asilimia moja ya takwimu zinazohusika katika nchi ambayo vita vya wenyewe kwa wenyewe vya miaka kumi na moja viliongeza kwa kiasi kikubwa idadi ya watu wanaoishi na ulemavu.
Msingi wa Kimataifa wa Mifumo ya Uchaguzi taarifa kwamba, kutokana na vita vya wenyewe kwa wenyewe na vita vilivyofuata, zaidi ya watu 3,000 nchini Sierra Leone walikatwa miguu na mikono na wengine wengi walipata majeraha mabaya ya vita. The 2015 Sensa ya Watu na Makazi inabainisha sababu kama vile magonjwa, hali ya kuzaliwa, ajali na majeraha ya vita kuwa vinachangia kuenea kwa ulemavu.
Sesay anasema suluhu liko katika mfumo wa mgawo wa uchaguzi unaoungwa mkono kisheria ambao unahakikisha uwakilishi katika ngazi za kitaifa na za mitaa.
“Hatuombi uteuzi wa muda mfupi. Tunaomba uwakilishi wa muda mrefu na wenye maana katika mikoa yote nchini,” anasema.
Bundu anaamini kuwa kujumuishwa katika utawala kunahusu uundaji wa sera unaoakisi hali halisi ya maisha. Anataka asilimia tano ya mgawo iwekwe wazi katika katiba ya Sierra Leone na Sheria ya Watu Wenye Ulemavu ya mwaka 2011, ambayo kwa sasa inakaguliwa.
“Wanasema anayehisi anajua, hivyo kama watu wenye ulemavu ni sehemu ya miundo ya utawala, mahitaji yetu yataeleweka vyema na kupewa kipaumbele,” Bundu anasema.
Wakati mawakili wakishinikiza upendeleo utekelezwe, vyombo huru vya udhibiti vinavyosimamia vyama vya siasa vinataja vikwazo vya kisheria. Eugene Momoh, Afisa Mwandamizi wa Uhamasishaji wa Tume ya Kudhibiti Vyama vya Kisiasa (PPRC), chombo huru cha udhibiti wa vyama vya kisiasa, anasema tume hiyo inakuza ushirikishwaji lakini haiwezi kuamuru upendeleo.
“Kifungu cha 43 cha Sheria ya Tume ya Kudhibiti Vyama vya Siasa ya 2022 inavitaka vyama vya siasa kujitahidi kuweka masharti ya kutosha kwa watu wenye ulemavu katika nafasi za utendaji kuanzia ngazi ya kata hadi taifa,” anasema Momoh.
Kulingana naye, tume inafuatilia uzingatiaji wa kifungu hiki kwa kushirikisha vyama vya siasa ili kuhakikisha watu wenye ulemavu wanajumuishwa ndani ya miundo yao. Hata hivyo, Momoh anabainisha kuwa wakati wa mazungumzo, viongozi wa chama mara nyingi hufichua kuwa watu wenye ulemavu hawashiriki kikamilifu katika shughuli za chama.
Ibrahim Dumbuya, Kaimu Katibu Mkuu wa Umoja wa Masuala ya Walemavu wa Sierra Leone (SLUDI), kikundi cha haki za watu wenye ulemavu, anakubali kwamba viwango vya maslahi vinaweza kutofautiana lakini anasisitiza kuwa nia ya kushiriki ipo.
“Ni kweli kwamba baadhi ya watu wenye ulemavu wanaweza wasionyeshe nia ya dhati katika siasa, lakini kuna wengi ambao bado hawajapewa majukwaa ya kushika nafasi za uongozi ndani ya vyama vya siasa,” anasema Dumbuya.
Anasema kuwa wakati watu wenye ulemavu wakijihusisha na siasa, mara nyingi wanachukuliwa kama kesi za hisani, jambo ambalo linawaweka kwenye ubaguzi.
“Katika baadhi ya matukio, vyama vya siasa huwaonyesha watu wenye ulemavu wakati wa hafla za vyama vya siasa, lakini haviwapi majukwaa ya maana ya kugombea viti vya ubunge au udiwani.”
Kujifunza kutoka Uganda
Huku watetezi wa haki za walemavu wa Sierra Leone wakitoa wito wa kuwepo kwa mfumo wa ugawaji wa walemavu, Uganda inatoa mfano wa kufanya kazi katika bara la Afrika.
Lilian Namukasa, Meneja Programu wa Baraza la Kitaifa la Watu Wenye Ulemavu, chini ya Sekretarieti ya Makundi ya Maslahi Maalum, aliiambia IPS kuwa mfumo wa ugavi wa Uganda, ulioanzishwa miaka iliyopita kama hatua ya upendeleo, umesababisha uwakilishi wa watu wenye ulemavu katika Bunge na mabaraza ya mitaa.
“Tuna viti vitano vilivyotengwa kwa ajili ya watu wenye ulemavu katika Bunge; moja ya viti hivi ni maalum kwa ajili ya mwanamke mwenye ulemavu. Kwa hakika, katika uchaguzi huu wa hivi karibuni, tuna wabunge wawili ambao ni wanawake wenye ulemavu,” anasema Namukasa.
Anafafanua kuwa uwakilishi huu pia unahusu miundo ya serikali za mitaa nchi nzima na umetoa nafasi kwa watu wenye ulemavu kushawishi sera, bajeti na maendeleo ya taifa.
Namukasa anaongeza kuwa ujumuishaji uliopangwa umetafsiri katika matokeo yanayoonekana, ikiwa ni pamoja na ugawaji wa fedha za kujitolea kwa ajili ya kuwawezesha kiuchumi watu wenye ulemavu, utoaji wa ufadhili wa kila mwaka wa chuo kikuu, na kuanzishwa kwa ruzuku kali ya ulemavu kwa watoto wenye ulemavu, kati ya mipango mingine.
Njia panda
Wakati uchaguzi wa 2028 unakaribia, mawakili wanaamini Sierra Leone iko katika njia panda. Wanasema swali sio kama watu wenye ulemavu wanaweza kuongoza, lakini kama mfumo wa kisiasa uko tayari kutengeneza nafasi kwao kufanya hivyo.
Iwapo nchi itaitikia wito huu, wanahoji, inaweza kufafanua kina cha dhamira yake ya kidemokrasia katika miaka ijayo.
“Tumewapigia kura wengine kwa miongo kadhaa,” Sesay anaakisi. “Sasa tunaomba tupigiwe kura.”
Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260410082923) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
