MOROGORO, Tanzania, Aprili 7 (IPS) – Katika kijiji cha Mazimbu, si mbali na Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) nchini Tanzania, Stephano Jaka bado anakumbuka usiku alipomnasa na kumuua panya aliyekuwa akila mahindi yake – akihifadhiwa kwenye kikapu kilichofumwa kwa ustadi na iliyoundwa kulinda nafaka dhidi ya panya.
“Nilijisikia ahueni kubwa nilipoiua. Imekuwa ikisababisha hasara kubwa kwa familia yangu,” anaiambia IPS.
Maelfu ya kilomita kutoka eneo la Siem Reap, Kambodia, wakulima walikuwa miongoni mwa watu mashuhuri walioalikwa siku ya Jumamosi kumuenzi panya mzaliwa wa Tanzania kwa kugundua mamia ya mabomu yaliyotegwa ardhini, na kusaidia kusafisha maeneo mengi ya ardhi kwa ajili ya kilimo.
Ambapo wakulima katika mkoa wa Morogoro nchini Tanzania bado wanaona panya kama viumbe waharibifu wanaotishia maisha yao, jamii nchini Kambodia inakumbatia moja ya spishi kama shujaa wa kuokoa maisha – ikisisitiza jinsi mnyama anayedharauliwa amekuja kujumuisha maana tofauti kabisa katika mabara.
Cambodia inasalia kuwa miongoni mwa nchi zenye mabomu mengi zaidi duniani, huku mamilioni ya vilipuzi bado vimefukiwa chini ya ardhi, na kufanya maeneo makubwa kutokuwa salama kwa kilimo, makazi na maendeleo.
Katika mkesha wa Siku ya Kimataifa ya Uhamasishaji wa Migodi, sanamu ya mita 2.2 – mnara wa kwanza duniani unaowekwa kwa ajili ya panya anayeokoa maisha – ilizinduliwa. Mnara huo unamtukuza Magawa, ambaye kazi yake ya kunusa bomu ilianza baada ya mwaka mzima katika Chuo Kikuu cha Sokoine. Alisifiwa si kama mdudu anayevamia mazao bali kama shujaa asiyetarajiwa ambaye hisia zake za kunusa zilisaidia kufichua hatari zilizofichika.
Kwa miaka mingi, Magawa alifanya kazi katika baadhi ya maeneo hatari zaidi ya Kambodia, akigundua zaidi ya mabomu 100 ya ardhini na kusaidia kufanya maeneo makubwa kuwa salama kabla ya kifo chake mwaka wa 2022. Anasalia kuwa panya pekee aliyewahi kutunukiwa nishani ya Dhahabu ya PDSA kwa ushujaa.
Sanamu hiyo iliyochongwa kutoka kwa mawe ya eneo hilo na mafundi wa Kambodia, inamwonyesha Magawa akiwa amevalia medali yake na nguzo yake ya uendeshaji. Msingi wake unajumuisha vipande vya vilipuzi vilivyoondolewa, kuashiria tishio alilosaidia kuondoa. Likiwa limejengwa katikati mwa Siem Reap, mnara huo pia unaelekeza wageni kwenye kituo cha APOPO, ambapo wanaweza kujifunza kuhusu kazi ya panya na athari zinazoendelea za mabomu ya ardhini.
“Magawa ikawa ishara ya kimataifa ya matumaini kwa jamii zilizoathiriwa na migodi ya Kambodia. Sanamu hii inaheshimu huduma yake ya ajabu na kazi ya APOPO HeroRATs wote wanaoendelea kuokoa maisha nchini Kambodia na duniani kote – hatua kwa hatua, maisha kwa maisha,” alisema Christophe Cox, mwanzilishi wa APOPO.
Heshima hiyo pia inatumika kama ukumbusho kwamba mamilioni ya mabomu ya ardhini yamesalia kuzikwa, na juhudi za kuyaondoa zinaendelea licha ya rasilimali chache.
Magawa alifunzwa na APOPO, shirika lisilo la kiserikali ambalo hutuma panya wakubwa wa Kiafrika waliowekwa kifuko ili kugundua vilipuzi. Kwa sababu ni wepesi sana wa kusababisha mabomu ya ardhini, wanyama hao wanaweza kutafuta kwa usalama maeneo yaliyochafuliwa haraka zaidi kuliko mbinu za kawaida.
Mzaliwa wa Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo mjini Morogoro, Magawa alionyesha matumaini mapema kabla ya kupelekwa Kambodia mwaka 2016, ambako alikua mmoja wa wanyama waliofanikiwa kuwagundua katika programu hiyo.
Katika maeneo yaliyoathiriwa sana kama vile Battambang, ardhi ambayo hapo awali ilichukuliwa kuwa hatari sana imeondolewa na kurejeshwa kwa matumizi yenye tija, na kuruhusu jamii kujenga upya riziki na kurejesha hali ya kawaida.
Kazi ya Magawa pia inaangazia hadithi pana ya uvumbuzi wa Kiafrika unaochangia masuluhisho ya kimataifa, pamoja na programu iliyoandaliwa nchini Tanzania inayosaidia juhudi za kuondoa migodi katika nchi kadhaa.
Ingawa Magawa alikufa mnamo 2022, panya wengine waliofunzwa wanaendelea na kazi hiyo, na kusaidia kupunguza tishio linaloletwa na mabomu ya ardhini ambayo hayakulipuka.
Wakazi wa Morogoro walizungumza kwa mseto wa majivuno, udadisi na mshangao wa utulivu wakati wa kutafakari kutambuliwa kimataifa kwa Magawa, panya mkubwa wa Kiafrika ambaye kazi yake nchini Kambodia imeokoa maisha ya watu wengi.
“Nani angefikiria panya kutoka eneo letu anaweza kuwa shujaa wa ulimwengu?” Alisema Jaka. “Hapa, panya ni kitu tunachokifukuza. Lakini Magawa amebadilisha hadithi kabisa. Ametuonyesha kwamba hata viumbe vidogo vinaweza kubeba majukumu makubwa.”
Katika soko kuu la Morogoro, mfanyabiashara Rehema Msuya alisema hadithi ya Magawa imezua mazungumzo mapya kwa wakazi kuhusu sayansi na uvumbuzi.
“Watu sasa wanazungumza juu ya panya kwa njia tofauti,” alisema. “Tulikuwa tunaziona kama uharibifu. Lakini hii iliokoa maisha na kugundua hatari ambapo mashine wakati mwingine hushindwa. Inakupa kiburi, kujua akili kama hiyo inaweza kutoka kwa panya.”
Kwa wengine, urithi wa Magawa unaenda zaidi ya kupongezwa, na kusisitiza uwezekano ambao mara nyingi hupuuzwa.
“Magawa inawakilisha Afrika kwa njia ya nguvu sana,” alisema mwalimu wa shule ya sekondari ya Dar es Salaam Godfrey Lwambano. “Mara nyingi tunadharau kile tulicho nacho – mazingira yetu, ujuzi wetu, hata wanyama wetu. Lakini hapa kuna kiumbe kilichozoezwa kwa uvumilivu na uangalifu, kinachoendelea kufuta mabomu ya ardhini na kulinda jamii za mbali.”
Vijana wa Morogoro nao wanasema hadithi hiyo iliwagusa.
“Niliposikia habari zake kwa mara ya kwanza, nilifikiri ni mzaha,” alisema mwanafunzi wa chuo kikuu mwenye umri wa miaka 22 Neema Kibwana. “Lakini nilipojifunza kwamba alifanya kazi kwa miaka mingi kugundua migodi na hata kupokea tuzo, nilitiwa moyo. Inaonyesha kuwa athari haitegemei ukubwa au hadhi.”
Hadithi ya Magawa inaposambaa nchini Tanzania na kwingineko, inaendelea kutoa changamoto kwa mitazamo iliyokuwepo kwa muda mrefu – kubadilisha mnyama aliyeonekana tu kama mdudu na kuwa ishara ya werevu, ustahimilivu na matumaini.
Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260407082025) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
