GARISSA, Kenya, Aprili 8 (IPS) – Mwaka 2006, Amina Saida alikuwa na umri wa miaka miwili pekee wakati wazazi wake walipohamia kambi ya wakimbizi ya Dadaab kaskazini mwa Kenya, karibu na mpaka na Somalia.
The Kituo cha wakimbizi cha Dadaab ilianzishwa mwaka 1991, wakati wakimbizi waliokimbia vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini Somalia walianza kuvuka mpaka na kuingia Kenya. Kwa miaka mingi, maelfu ya Wasomali wa kabila la Kenya waliingia kwenye kambi ya wakimbizi kwa lengo la pekee la kupata msaada wa chakula, huduma za afya, na elimu ya bure inayotolewa kwa wakimbizi, huku wengine wakiona njia rahisi ya kupata hifadhi na kupita Marekani na mataifa mengine ya Ulaya.
Sawa na Amina, maelfu ya Wasomali wa Kenya walipelekwa katika kambi ya wakimbizi kama watoto bila idhini yao, na leo wamenaswa katika hali ngumu ya kurekodiwa kama wakimbizi katika hifadhidata za serikali ya Kenya na kukataliwa kutambuliwa kama raia wa Kenya.
“Niliambiwa kuwa alama za vidole vyangu vilikuwa vikionekana kwenye hifadhidata ya wakimbizi nilipoenda kuomba kitambulisho changu cha kitaifa mwaka wa 2022. Msajili wa watu alinifahamisha kuwa hawakuweza kunipa kitambulisho kwa sababu nilikuwa kutoka Somalia,” alisema Amina.
Amina aliiambia IPS kuwa pamoja na kuwasilisha vitambulisho vya wazazi wake vya Kenya kwa msajili wa watu, bado hajapokea hati hiyo muhimu.
“Bado nasubiri na ninatumai,” alisema.
Bila kitambulisho cha kitaifa au pasipoti, mtu hawezi kupata huduma za msingi kama vile kufungua akaunti za benki, kupata maeneo ya biashara, kupata huduma za afya, kutafuta elimu ya juu, au kupata kazi rasmi.
Kulingana na Haki na Sheriashirika la haki za binadamu lenye makao yake huko Garissa, Kenya, zaidi ya 40,000 Huenda Wakenya wamesajiliwa kama wakimbizi huko Dadaab. Mgogoro wa usajili maradufu kwa Wasomali wa kabila la Kenya ulidhihirika zaidi mnamo Machi 2025, Kenya ilipoanzisha Mpango wa Shirikampango kabambe unaolenga kuwaunganisha wakimbizi katika jumuiya zinazowahifadhi.
Matatizo ya usajili maradufu yalianza mwaka wa 2007, wakati UNHCR ilipotekeleza mfumo wa kibayometriki. UNHCR ilianzisha usajili wa kibayometriki ili kudhibiti vyema mamia ya maelfu ya wakimbizi wanaoishi katika kambi hizo na kushughulikia visa vya ulaghai vilivyotokea wakati wa usambazaji wa chakula. Alama za vidole za wakimbizi wote waliopo na wapya zilinaswa.
Mnamo 2007, wakati Kenya ilipotekeleza Sheria ya Wakimbizi ya 2006, Sheria ya Wakimbizi Idara ya Masuala ya Wakimbizi (DRA) ilichukua usimamizi wa wakimbizi kutoka UNHCR na kuchukua udhibiti wa hifadhidata ya wakimbizi mwaka 2016.
Kukamatwa katika Limbo ya Kisheria
Hamdi Mohamed alikuwa miongoni mwa waliohamia katika kambi ya wakimbizi ili kuwakinga watoto wake saba dhidi ya baa la njaa.
“Mwaka 2005, nilipoteza mifugo yangu yote kutokana na ukame wa muda mrefu. Kulikuwa na njaa nyingi, na nilihamisha familia yangu hadi Dadaab na kuwasajili kama wakimbizi,” alisema Mohamed.
“Kwa miaka 20, niliishi ndani ya kambi ya wakimbizi ya Dadaab na watoto wangu. Sasa wamezeeka, lakini mustakabali wao unaonekana kuwa mbaya. Wanataka maisha nje ya kambi, lakini wanaweza kuendelea kuyaota.”
Mohamed alisema watoto wake hawachukuliwi raia wala wakimbizi.
“Hatuna jamaa nchini Somalia, ambako serikali ya Kenya inadai kuwa tulitoka,” alisema.
Bila vitambulisho, watoto saba wa Mohamed wanalazimika kuishi maisha yaliyojaa vikwazo. Hawawezi kuzunguka kwa uhuru, kusajili SIM kadi, kufungua akaunti ya benki, kuingia ofisi nyingi za serikali na mashirika, au kupata kazi rasmi.
“Ninahofia siku moja serikali inaweza kuamka na kututangaza kuwa wahamiaji wasio na vibali na kutusafirisha hadi Somalia, nchi ambayo hatujawahi kukanyaga,” Mohamed aliiambia IPS.
Kwa Adan Gure, kusajiliwa kama mkimbizi lilikuwa tumaini lake pekee la kuungana na mke wake nje ya nchi.
Alihamia katika kambi ya wakimbizi mwaka 2005, miaka mitano baada ya mkewe na watoto wake wawili kusajiliwa kama wakimbizi. Mnamo 2007, mke wake na watoto walipata hifadhi nchini Kanada.
“Sikuwahi kufikiria ingeisha hivi. Nilichotarajia ni kujiunga na familia yangu nchini Kanada,” Gure aliiambia IPS.
Aliongeza, “Wazazi wangu ni Wakenya, lakini sasa ninaishi kama mtu asiye na utaifa katika nchi yangu kwa sababu Kenya hainitambui kuwa raia, na siwezi kwenda Somalia, ambako sijui mtu yeyote.”
Malengo ya maendeleo endelevu ya Umoja wa Mataifa yanatazamia ulimwengu ambapo kila mtu anaweza kupata elimu bora, huduma za afya na fursa za kiuchumi. “Kufikia matarajio haya ya kimataifa kunahitaji juhudi za pamoja zinazojumuisha ujumuishaji kamili wa wakimbizi – moja ya watu walio hatarini zaidi lakini wanaostahimili,” kulingana na Tume ya Kimataifa ya Uhamiaji Katoliki.
Ni haki hizi ambazo wale walionaswa katika mkwamo huu wa usajili maradufu wanapigania.
Pigania Haki ya Uraia
Mnamo 2021, Wakenya watatu, Hamdi Muhumed, Sahal Amin na Deka Gure, ambao wote walikuwa wamesajiliwa kama wakimbizi, waliishtaki serikali, wakiishutumu kwa kushindwa kutimiza wajibu wake wa kuhakikisha raia wanapata na kufurahia haki za kijamii na kiuchumi. Waombaji pia walisema kuwa kuingizwa kwa majina ya watoto wao katika hifadhidata ya wakimbizi, bila kuthibitisha kama walikuwa wageni au la, kulikuwa na makosa.
Waliomba mahakama iamuru serikali ya Kenya iondoe majina yao kwenye hifadhidata ya wakimbizi na kuwapa hati za utambulisho wa Kenya.
Mnamo Januari 2025, Mahakama Kuu ya Kenya katika Kaunti ya Garissa kuamuru serikali ya Kenya kuwaondoa raia wa Kenya waliohakikiwa kutoka kwa hifadhidata ya wakimbizi na kuwapa hati za vitambulisho vya kitaifa ndani ya siku 60. Mahakama iliamua kuwa kukosa kuwafutia usajili watu hao kunakiuka haki zao za kikatiba za uraia na utambulisho.
Katika hukumu yake, Jaji wa Mahakama Kuu ya Kenya John Onyiego alithibitisha kuwa uraia ni haki ya kuzaliwa ambayo makosa ya kiutawala hayawezi kubatilisha.
Dawa ya Serikali
Kamishna wa Masuala ya Wakimbizi wa Kenya, Mercy Mwasaru, aliiambia IPS kuwa serikali iligundua tatizo la usajili maradufu mwaka 2016 ilipochukua usimamizi wa masuala ya wakimbizi kutoka UNHCR.
“Tangu mwaka wa 2019, serikali ya Kenya, kupitia idara za huduma za wakimbizi, ofisi ya kitaifa ya usajili na idara ya ujasusi ya kitaifa na kwa kushirikiana na UNHCR, imekuwa ikifanya mchakato wa uhakiki wa Wakenya ambao maelezo yao yanaonekana katika hifadhidata,” alisema Mwasaru.
Lakini tangu mchakato wa uhakiki na uhakiki uanze, watu kama Adan ambao walipitia utaratibu mkali wa uhakiki bado wanasubiri kuondoa hadhi yao ya ukimbizi na kupewa vitambulisho vya kitaifa.
Kulingana na Mwasaru, zoezi hilo linachukua muda mrefu kwa sababu maafisa wa usalama na ujasusi katika serikali ya Kenya lazima washirikishwe ili kuzuia udanganyifu.
Tangu 2019, Mwasaru anasema wamewaondoa Wakenya 14,000 kutoka kwa hifadhidata ya wakimbizi, na idara hiyo kwa sasa inafanya kazi ya kuwasafisha raia 26,000 waliosalia, mchakato anaosema unaweza kuchukua muda.
“Mchakato huo unachukua muda kutokana na kazi inayohusika, na unahusisha mashirika tofauti. Lakini tutahakikisha kwamba mtu yeyote ambaye ni raia wa Kenya na aliyejiandikisha kama mkimbizi anaondolewa kwenye rejista ya wakimbizi,” Mwasaru aliiambia IPS.
Gure anasema alikuwa miongoni mwa Wakenya 14,000 waliofanyiwa uhakiki na majina yao kuondolewa kwenye hifadhidata ya wakimbizi, lakini tangu wakati huo, hawajapewa vitambulisho vya kitaifa.
“Tulichunguzwa mnamo 2020 na tukaambiwa kwamba vitambulisho vitatoka ndani ya miezi mitatu, lakini hiyo haikufanyika,” Gure alisema.
Anatumai kuwa kwa uamuzi wa mahakama, serikali inaweza kuharakisha mchakato huo.
“Hatukati tamaa. Uraia wetu ni haki ambayo haiwezi kuchukuliwa kutoka kwetu,” alisema Gure.
Kumbuka: Makala haya yameletwa kwako na IPS Noram kwa ushirikiano na INPS Japani na Soka Gakkai International katika hali ya mashauriano na ECOSOC.
Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260408091650) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
