NAIROBI, Aprili 14 (IPS) – Zaidi ya kaya 800 katika Jimbo la Ikolomani katika Kaunti ya Kakamega, Magharibi mwa Kenya, zinahofia kufukuzwa na kufungua njia kwa kampuni ya Uingereza, Shanta Gold Limited, kuanza kuchimba dhahabu yenye thamani ya Sh683 bilioni (dola bilioni 5.29) katika wastani wa ekari 337 za ardhi ya makazi na kilimo.
Juhudi za wakaazi kupinga uhamishaji huo unaokuja wakati wa jaribio la kikao cha ushiriki wa umma kuhusu Tathmini ya Athari kwa Mazingira na Kijamii (ESIA) iliyofanywa na serikali tarehe 4 Desemba 2025 ilikabiliwa na ukatili wa polisi, na kusababisha vifo vya watu wanne kutokana na majeraha ya risasi, kukamatwa kiholela na majeruhi wengi.
Kwa mujibu wa Tume ya Haki za Kibinadamu ya Kenya (KHRC)tukio hilo ni sehemu ya mtindo unaosumbua na unaoongezeka katika sekta ya uziduaji nchini Kenya, ambapo jamii zinazotafuta uwajibikaji hukabiliwa na nguvu za kikatili, vitisho vya kisiasa, na ghiliba za taratibu.
“Maeneo ya uchimbaji madini yanazidi kuwa mitego ya vifo badala ya injini za maendeleo ya jamii,” inasomeka sehemu ya a kauli iliyotolewa na tume kufuatia tukio hilo.
Hali hii inaakisi kile kinachotokea katika nchi nyingine nyingi barani Afrika, ambapo jamii zinazoishi katika maeneo yenye madini mengi zinakabiliwa na kuhamishwa kwa nguvu, ukiukwaji wa haki za msingi za binadamu, na uharibifu wa mazingira unaohusishwa na uchimbaji wa madini ya viwandani, mara nyingi unaofanywa na makampuni ya kigeni kwa kuungwa mkono kikamilifu na tabaka la kisiasa.
Kulingana na Appolinaire Zagabe, mwanaharakati wa haki za binadamu wa Kongo na Mkurugenzi wa Mtandao wa Mabadiliko ya Tabianchi wa DRC (Reseau Sur le Changement Climatique RDC) katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC), mara nyingi, watu anaowataja kuwa ‘maafisa wa serikali wenye uroho’ husaini mikataba na makampuni ya uziduaji ili kuhalalisha shughuli zao, kisha kutumia mashine za polisi kuwafukuza kwa nguvu na kikatili wanajamii bila kibali cha habari na fidia ifaayo.
Inatokana na dhuluma hizo kwamba mashirika ya kiraia, vuguvugu za kijamii, watendaji wa imani, Watu wa Asili, wafugaji na mashirika ya wakulima kutoka Afrika chini ya mwavuli wa Muungano wa Umoja wa Uhuru wa Chakula barani Afrika (AFSA) walianzisha kampeni inayotaka sera za ardhi zinazolinda wakulima wadogo wa Kiafrika na jamii dhidi ya mila na desturi za uziduaji na uporaji wa haki za binadamu kwa sasa, na mifumo ya unyakuzi wa ardhi na uporaji wa ardhi kwa sasa.
“Ardhi ni zaidi ya rasilimali; ni urithi wetu, utambulisho wetu, na mustakabali wetu,” alisema Mchungaji Tolbert Thomas Jallah Jr, Mkurugenzi Mtendaji wa Mtandao wa Imani na Haki, wakati wa uzinduzi wa kampeni kando ya Jumuiya ya Madola. Mkutano wa Kimataifa wa Mageuzi ya Kilimo na Maendeleo Vijijini (ICARRD+20) akiwa Cartagena, Colombia.
“Barani Afrika kote, udongo wetu unalisha familia zetu, hudumisha uchumi wetu, na kuunganisha vizazi, lakini leo hii, uharibifu wa ardhi, mazoea ya uchimbaji wa viwanda yanayofanywa na makampuni ya kigeni, mabadiliko ya hali ya hewa, na unyakuzi wa ardhi unatishia msingi wa mifumo yetu ya chakula,” aliongeza.
Katika tamko la pamoja katika mkutano huo, mashirika yaliona kwamba jamii za vijijini kote ulimwenguni zinaendelea kukabiliwa na kunyang’anywa, mkusanyiko wa ardhi, na uharibifu wa ikolojia.
“Licha ya ahadi za kimataifa za kukomesha njaa na umaskini, mifumo ya ardhi na chakula inazidi kudhibitiwa na maslahi ya makampuni na kifedha, wakati jamii zinazozalisha chakula zinaendelea kubaguliwa na kukosa usalama,” inasomeka sehemu ya taarifa ya tamko hilo.
Ilibainika zaidi kwamba miradi ya kukabiliana na kaboni, viwanda vya uziduaji, upanuzi wa biashara ya kilimo, na masoko ya ardhi ya kubahatisha yanaongeza kasi ya unyang’anyi, uharibifu wa udongo, na ukosefu wa usawa wa kijamii, mara nyingi ukiondoa jamii kutoka kwa maeneo ambayo wametawala kwa pamoja kwa vizazi.
Kampeni hiyo iliyopewa jina la “Linda Ardhi Yetu, Urejeshe Udongo Wetu”, sasa inatoa wito kwa serikali kuimarisha haki za ardhi na kuwalinda wakulima wadogo; jamii kukumbatia mazoea ya kilimo endelevu ambayo yanajenga upya rutuba ya udongo; na wakulima vijana kuona kilimo si kama suluhu la mwisho bali kama njia yenye nguvu ya uvumbuzi na ustahimilivu.
“Wakati udongo unapoharibiwa, chakula kinakuwa haba, na ardhi inapochukuliwa au kutumiwa vibaya, jamii hupoteza utu na usalama,” alisema Mchungaji Tolbert, ambaye pia ni Mwenyekiti anayeketi katika Bodi ya Wakurugenzi ya AFSA.
Kama vile kufukuzwa kwa wakaazi wa Ikolomani nchini Kenya, Amnesty International pia imeona kwamba watu wa DRC pia wanalipa bei kubwa ili kusambaza shaba na kobalti duniani: kufukuzwa kwa lazima, uharibifu haramu wa nyumba zao, na unyanyasaji wa kimwili – wakati mwingine husababisha vifo.
DRC inatoa asilimia 70 hadi 74 ya shaba na kobalti inayotumika katika betri za lithiamu-ion. Betri hizi huwezesha simu zetu mahiri, kompyuta za mkononi, magari ya umeme na baiskeli, na zina jukumu kubwa katika mpito wa nishati mbali na nishati ya kisukuku. Mpito huu ni wa haraka na wa lazima.
Hata hivyo, kulingana na Amnesty International, maeneo yenye madini mengi ya DRC yametolewa mhanga kwa maendeleo ya uchimbaji madini, na kusababisha msururu wa dhuluma katika kanda hiyo. Maelfu ya watu wamepoteza makazi yao, shule, hospitali, na jamii kutokana na upanuzi wa migodi ya shaba na cobalt nchini, hasa katika Kolwezi, ambayo iko juu ya amana nyingi za shaba na cobalt.
Kampeni inayoongozwa na AFSA inatoa wito kwa serikali na mashirika ya ushirika kuhakikisha ushiriki wa maana wa jamii zilizoathiriwa na ridhaa ya bure ya awali na iliyoarifiwa ya Wenyeji katika ardhi, kilimo na maamuzi ya hali ya hewa ili kuepusha migogoro na matumizi mabaya ya haki za msingi za binadamu.
“Muda ujao haupo katika kuboresha zaidi mifumo ya ardhi na chakula, lakini katika kurejesha udhibiti wa jamii juu ya maeneo, kupata uhamaji wa wafugaji na hali ya kawaida, na kuunga mkono mabadiliko ya kilimo yanayotokana na haki na uadilifu wa ikolojia,” aliona Mariann Bassey Olsson, Mwanasheria, na Mkurugenzi wa Action (Friends of the Earth Nigeria).
Ripoti ya Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya IPS
© Inter Press Service (20260414103949) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
