PORTLAND, Marekani, Aprili 15 (IPS) – Ni nani anayepaswa kuwajibikia kutoa matunzo na kulipia gharama za wazee? Je, iwe serikali, wazee wenyewe, familia zao, muunganiko wa hao watatu, au mpango mpya wa kijamii?
Kadiri idadi ya watu inavyozeeka na wazee zaidi wanaishi maisha marefu, kuna wafanyikazi wachache na mapato kidogo ya ushuru, na kusababisha serikali kuhangaika na changamoto ya kutoa huduma kwa wazee. Mapambano haya yanaonekana hasa katika utoaji wa huduma za uuguzi na huduma za afya.
Changamoto hiyo inachangiwa zaidi na ongezeko la mahitaji ya matunzo, uhaba wa wafanyakazi, na gharama zinazoongezeka kwa kasi. Masuala haya yanatarajiwa kuwa magumu kuendelezwa katika miaka ijayo.
Zaidi ya hayo, changamoto hii ni ngumu na ubaguzi wa umri kuelekea watu wazee. Ubaguzi huu unazidi kuenea na una a athari mbaya juu ya ustawi wa mwili na kiakili wa wazee. Inahusishwa na kifo cha mapemaafya duni ya kimwili na kiakili, na kupona polepole kutokana na ulemavu katika uzee.
Idadi ya watu duniani wenye umri wa miaka 65 au zaidi imeongezeka maradufu kutoka 5% mwaka 1950 hadi 10% hivi leo na inatarajiwa kufikia 16% ifikapo 2050. Wazee wengi duniani wako chini ya umri wa miaka 75, na 41% katika kikundi cha umri wa miaka 65 hadi 69 na 29% katika kikundi cha 7 (Kielelezo 7).
Ongezeko la idadi ya wazee ni kubwa zaidi katika nchi nyingi. Kwa mfano, nchini Japani, idadi ya wazee imeongezeka mara sita tangu 1950. Vile vile nchini Italia na China, idadi ya wazee imeongezeka mara tatu tangu 1950. Kufikia 2050, inakadiriwa kwamba takriban theluthi moja ya wakazi wa Japani, Italia, na China watakuwa wazee (Mchoro 2).
Mbali na kuzeeka kwa idadi ya watu, umri wa kuishi wakati wa kuzaliwa kwa idadi ya watu duniani umeongezeka kutoka miaka 46 mwaka 1950 hadi miaka 74 mwaka 2026. Inakadiriwa kuwa ifikapo mwaka 2070, umri wa kuishi duniani wakati wa kuzaliwa utakaribia kufikia miaka 80, huku nchi nyingi, kama vile Ufaransa, Japan, Italia, Norway, Hispania, Sweden, na Uswizi zifikie miaka 90 ya matarajio ya maisha.
Wazee watu binafsi wanaohitaji matunzo wana uwezekano mkubwa wa kuwa wanawake, wenye umri wa miaka 80 na zaidi, na wanaishi katika kaya moja. Wengi wao uzoefu kujitenga dhidi ya kutangamana na watu wakati wa kuishi nyumbani, ambayo huathiri vibaya afya yao ya kiakili na ya mwili. Zaidi ya hayo, watu hawa kwa kawaida wana kipato cha chini kuliko wastani wa nchi.
Gharama ya kutoa huduma kwa wazee inatofautiana sana katika nchi mbalimbali. Gharama za utunzaji huchangiwa zaidi na gharama za wafanyikazi, miundombinu ya afya, na ruzuku ya serikali.
Nchi nyingi za kipato cha juu zinategemea mfanyakazi mhamiajis na mikataba ya kazi isiyo ya kawaida, kujaza mapengo ya kazi, mara nyingi hufanya kazi kwa ulinzi mdogo wa kisheria na mafunzo sanifu. Hali inazidi kuwa ngumu kutokana na mazingira duni ya kazi, mishahara midogo ukilinganisha na, na ukosefu wa utambuzi unaofanya kuajiri na kuwabakiza wafanyikazi wa huduma kuwa ngumu.
Nchi zenye kipato cha juu zina gharama za juu za kila mwaka za utunzaji, wakati nchi za kipato cha chini hadi cha kati kwa kawaida hutegemea wanafamilia kutoa huduma ya usaidizi kwa wazee.
Kwa mfano, nchini Marekani, wastani wa gharama ya kila mwaka katika jumuiya ya watu wanaoishi kwa kusaidiwa ni takriban $75,000. Huduma nchini Uswizi pia ni ghali, huku gharama za nyumba ya wauguzi zikizidi 100,000 Faranga za Uswisi kila mwaka. Vile vile nchini Ujerumani, wastani wa gharama ya kila mwaka ya utunzaji wa nyumba ya wauguzi ni takriban kati ya kati 36,000 hadi zaidi ya Euro 48,000.
Miongoni mwa Nchi za OECDmifumo ya kuwatunza wazee inayofadhiliwa na umma bado inaacha karibu nusu ya wazee wenye mahitaji ya matunzo katika hatari ya umaskini, hasa wale wenye mahitaji makubwa ya matunzo na kipato cha chini. Gharama za nje ya mfukoni huwakilisha, kwa wastani, 70% ya mapato ya wastani ya wazee katika nchi zote za OECD.
Serikali, hasa zile zinazoegemea kwenye uhafidhina wa kisiasa, zinasitasita kulipia gharama zinazoongezeka zinazohusiana na kutunza idadi inayoongezeka ya wazee.
Nchini Marekani, kwa mfano, hivi karibuni rais alitangaza kwamba ni haiwezekani kwa serikali ya shirikisho kufadhili Medicare, Medicaid, na gharama za malezi ya watoto. Badala yake, alisema kuwa jambo moja serikali ya shirikisho lazima itunze ni matumizi ya kijeshi ya nchi.
Mhafidhina na serikali za kimabavu kwa kawaida hazioni mengi manufaa ya kiuchumi kutokana na matumizi ya serikali katika kuwatunza wazee, kama wanavyowachukulia wazee kama a mzigo wa kijamii. Wanasema kuwa gharama za huduma za afya kwa wazee ni yanayohusiana vibaya na ukuaji wa uchumi na huwa na kupinga juhudi zinazofadhiliwa na umma ugani wa maishakutetea matumizi madogo ya serikali katika maeneo haya.
Zaidi ya hayo, wahafidhina hawa na maafisa wa serikali mara nyingi husisitiza umuhimu wa uwajibikaji wa mtu binafsi na masuluhisho kutoka kwa sekta binafsi. Wanaamini kuwa gharama za kuwatunza wazee zinapaswa kugharamiwa na wazee na familia zao.
Hata hivyo, gharama ya jumla ya huduma kwa wazee mara nyingi haiwezi kununuliwa kwa familia nyingi. Katika nchi nyingi za OECD, wazee wana hatari ya kutumbukia katika umaskini bila usaidizi mkubwa wa kifedha kutoka kwa serikali zao.
Baadhi ya nchi, kama vile Ujerumani, Japan, Korea Kusini, na Uholanzi, zimetekeleza uandikishaji wa lazima katika bima ya utunzaji wa wazee. Programu hizi kwa kawaida hufadhiliwa kupitia michango ya lazima ya malipo.
Hata hivyo, katika nchi nyingi, utunzaji usio rasmi kwa wazee bado hutolewa na washiriki wa familia, na wengi wao wakiwa wanawake. Huduma hii isiyo rasmi inakabiliwa kuongezeka kwa mkazo kutokana na mambo kama vile ukuaji wa miji, viwango vya uzazi vinavyopungua, familia zinazofanya kazi mbili, uhamaji wa wafanyikazi, na kupanda kwa gharama za kifedha, ambayo yote yanaweka shinikizo kwa uwezo wa familia kutunza jamaa waliozeeka.
Ingawa hitaji la utunzaji wa wazee linaongezeka kwa kasi ulimwenguni pote, uwezo wa mifumo iliyopo kujibu mahitaji ya sasa na yanayoongezeka inabaki kuwa mdogo katika nchi nyingi. Watu wengi wanaohitaji matunzo hutegemea familia na walezi wasio rasmi kwa usaidizi, huku huduma za matunzo zikisalia kuwa ghali, isiyo imarana vigumu kufikia. Hali hizi zinaweka muhimu matatizo juu ya familia, walezi na mifumo ya afya.
Mifumo ngumu zaidi ya utunzaji ni ukweli kwamba watu wazee mara nyingi wanakabiliwa na sugu hali ya afya. Baadhi ya matatizo ya kawaida ya kiafya yanayowapata wazee ni pamoja na ugonjwa wa Alzheimer, ugonjwa wa arthritis, pumu, maumivu ya mgongo na shingo, saratani, mtoto wa jicho, ugonjwa sugu wa mapafu unaozuia mapafu (COPD), shida ya akili, kisukari, udhaifu, kuanguka na majeraha, ugonjwa wa moyo, kupoteza kusikia, shinikizo la damu, cholesterol ya juu, osteoarthritis, kiharusi, na kukosa mkojo. Zaidi ya hayo, watu wanapozeeka, wana uwezekano mkubwa wa kupata hali nyingi za afya kwa wakati mmoja (Jedwali 1).
Kwa kumalizia, kama matokeo ya kuzeeka kwa idadi ya watu na kuongezeka kwa maisha marefunchi zinakabiliwa na changamoto ya kutoa huduma kwa wazee wao. Suala la ni nani anayepaswa kuwajibika kutimiza uhitaji na gharama zinazoongezeka kwa kasi kwa ajili ya kuwatunza wazee bado ni suala lenye utata katika nchi nyingi.
Umma kwa ujumla unaamini kuwa serikali inapaswa kubeba jukumu la kutoa huduma kwa wazee. Kinyume na hilo, serikali nyingi, zinazohangaikia mzigo unaoongezeka wa kifedha, hupendelea kwamba wazee na familia zao wenyewe watoe utunzaji unaohitajika na kuwajibika kwa gharama. Bado, wengine wanaamini kwamba mpango mpya wa kijamii unahitajika ili kuwatunza waliozeeka.
Joseph Chamie ni mwanademografia mshauri, mkurugenzi wa zamani wa Idara ya Umoja wa Mataifa ya Idadi ya Watu, na mwandishi wa machapisho mengi kuhusu masuala ya idadi ya watu.
© Inter Press Service (20260415161448) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
