Huku dhamira ya Wasyria kuijenga upya nchi yao kufuatia kupinduliwa kwa utawala wa Assad mwezi Disemba 2024 imetambuliwa na watu wengi, wataalam wanaonya kwamba ushirikiano endelevu wa kimataifa ni muhimu ili kuweka mpito kwenye mstari huku kukiwa na changamoto za kibinadamu zinazoendelea.
Timu ya Wataalamu wa Umoja wa Mataifa kuhusu Utawala wa Sheria na Unyanyasaji wa Kijinsia katika Migogoro imekuwa ikifanya kazi nchini Syria ili kusaidia taasisi za kitaifa katika kuchunguza na kushtaki unyanyasaji wa kingono unaohusiana na migogoro, huku pia ikiimarisha mifumo mipana ya utawala wa sheria.
Akizungumza na Habari za Umoja wa Mataifa wiki iliyopita, Sofia Candeias, Afisa wa Masuala ya Mahakama katika timu hiyo, aliangazia maendeleo yaliyopatikana na changamoto kubwa ambazo zimesalia, haswa katika kushughulikia unyanyasaji wa kijinsia wakati wa vita, ambao ulienea na kutumika kwa utaratibu wakati wa vita vya kikatili vya wenyewe kwa wenyewe nchini Syria.
“Inashangaza kwamba katika mwaka mmoja, Wasyria waliweza kuweka haya yote mahali,” alisema.
Bado chini ya maendeleo haya kuna ukweli dhaifu zaidi – unaofafanuliwa na taasisi dhaifu, kiwewe kilichoenea, na mbio dhidi ya wakati kutafsiri ahadi katika uwajibikaji wa maana.
Umoja wa Mataifa unaendelea kuunga mkono mchakato wa kisiasa unaoongozwa na Syria unaomilikiwa na Syria sambamba na Baraza la Usalama maazimio 2254 na 2799.
Kujenga kutoka chini kwenda juu
Timu ya Wataalamu wa Umoja wa Mataifa, iliyoanzishwa kwa azimio nambari 1888 la Baraza la Usalama la mwaka 2009, imekuwa ikifanya kazi nchini Syria tangu kuanguka kwa utawala wa Assad mnamo Desemba 2024. Jukumu lake ni kusaidia taasisi za kitaifa ili kuimarisha majibu ya sheria kwa unyanyasaji wa kijinsia na migogoro.
Ikitumwa mara tatu, timu imefanya kazi kwa karibu na vyombo muhimu vya Syria, ikijumuisha Tume ya Kitaifa ya Haki ya Mpito, Tume ya Watu Waliopotea, wizara nyingi na mashirika ya kiraia.
UNTOE
Wataalamu wawili wa Umoja wa Mataifa kuhusu Utawala wa Sheria na Unyanyasaji wa Kijinsia katika Migogoro (Sofia Candeias upande wa kushoto kabisa) wanakutana na Waziri wa Sheria wa Syria (wa pili kutoka kulia) kujadili jibu la utawala wa sheria.
Mbinu hii, kujenga umiliki wa kitaifa huku ikitoa usaidizi wa kiufundi, ni muhimu katika kuhakikisha kwamba juhudi za haki ni endelevu.
“Mashirika ya kiraia ndio uti wa mgongo wa haki ya mpito itakuwa,” Bi. Candeias alisema. “Pia ndio njia pekee ya kuwasikiliza waathirika.”
Mashirika ya kiraia ya Syria yametumia miaka kurekodi ukiukaji wa haki za binadamu, ambao unaweza kuunda msingi wa ushahidi wa mashtaka yajayo.
Utaratibu na usioeleweka
Mojawapo ya changamoto kuu zinazoukabili mchakato wa haki wa Syria pia ni mojawapo ya changamoto zinazoonekana kidogo sana: kiwango halisi cha unyanyasaji wa kingono unaohusiana na migogoro.
“Tathmini ya ukweli ni kwamba hatujui ukubwa kamili wa tatizo, na pengine hatuwezi kamwe,” Bi. Candeias alisema.
Kinachojulikana kinatisha sana. Unyanyasaji wa kijinsia ulienea na kutumika kwa utaratibu wakati wote wa vita, katika vituo vya kizuizini, katika vituo vya ukaguzi, na wakati wa uhamisho. Haikuwa bahati mbaya, lakini kwa makusudi, aliongeza.
“Kuna kesi nyingi zaidi kuliko zile ambazo zimeandikwa,” alibainisha, akiashiria unyanyapaa kama kizuizi kikubwa kinachozuia waathirika kujitokeza.
“Hii ilikuwa biashara ya utaratibu na kulikuwa na mbinu ya makusudi ya kulenga na kutumia unyanyasaji wa kijinsia kuwadhalilisha na kuwaadhibu raia”, Bi. Candeias alisisitiza.
Wanaume na wavulana walengwa pia
Wakati wanawake na wasichana waliathiriwa kupita kiasi, wanaume na wavulana pia walilengwa sana, haswa kizuizini. Shirika moja mshirika la Syria liligundua kuwa asilimia 98 ya wanaume na wavulana waliozuiliwa katika mkusanyiko wake wa data waliripoti kuathiriwa na unyanyasaji wa kijinsia – ingawa hata takwimu hii ina uwezekano mdogo wa uhalisia, kwani hizo ni kesi zilizorekodiwa.
© UNOCHA/Ali Haj Suleiman
Wanawake na watoto wanatembea katika Kambi ya Al Hol nchini Syria, eneo la makazi ya watu zaidi ya 30,000 (faili).
Kukaa kimya
Unyanyapaa unaonekana sana kama kikwazo kikubwa zaidi kwa haki.
Inafanya kazi katika viwango vingi: ndani, kama waathirika wanakabiliwa na aibu; ndani ya jamii, ambapo ufichuzi unaweza kusababisha kukataliwa; na kijamii, ambapo ukimya mara nyingi hutawala. Kwa hiyo, wengi walionusurika hawasemi kamwe.
Ili kukabiliana na hili, Umoja wa Mataifa na washirika wake wanasisitiza haja ya kuunda mazingira ambayo waathirika wanahisi salama kutafuta msaada, ambayo huanza na kutambuliwa na umma, na mtazamo wa makini, “kuwatafuta waathirika, na kuhakikisha kuwa wana masharti ya kujitokeza.”
“Kutambua uzito wa unyanyasaji wa kijinsia, na huo ni uhalifu, kunaweka tukio upande wa wahalifu, ambayo ni hatua ya kwanza.” Bi Candeias alisema.
Muhimu sawa ni uundaji wa “nafasi salama”, ambapo waathirika wanaweza kupata huduma ya matibabu, usaidizi wa kisaikolojia na usaidizi wa kisheria bila hofu ya unyanyapaa au kulipiza kisasi. Kinachojumuisha nafasi salama, hata hivyo, hutofautiana katika jamii, na kufanya ushiriki wa wenyeji kuwa muhimu.
Maendeleo bila uwezo
Licha ya maendeleo ya kitaasisi, uwezo wa Syria wa kutoa haki unabakia kuwa na vikwazo vikali. Miaka ya mizozo imeweka nje mifumo ya matibabu, mahakama na mahakama nchini humo.
Bila uwezo wa kutosha wa mahakama, ushahidi hauwezi kukusanywa au kuhifadhiwa ipasavyo. Bila wachunguzi waliofunzwa na waendesha mashtaka, kesi haziwezi kusonga mbele. Bila usaidizi wa kisaikolojia, waathirika wana uwezekano mdogo wa kujitokeza hata kidogo.
“Tunachotaka ni raia kuweza kutetea haki zao, kwa sababu aliyenusurika sio tu aliyenusurika, bali pia wakala, raia,” Bi. Candeias alisema.
Dirisha nyembamba
Changamoto hizi ni kupungua kwa ufadhili wa kimataifa.
Usaidizi kwa mashirika ya kiraia – ambayo mengi yanaongoza juhudi za uhifadhi wa nyaraka na kutoa usaidizi wa mstari wa mbele kwa waathirika – umepungua katika mwaka uliopita. Ufadhili kwa taasisi za kitaifa pia bado ni mdogo.
Kwa Bi. Candeias, mwelekeo huu unahusu sana.
“Pamoja na maendeleo mengi katika mwaka mmoja, sasa tunahitaji majibu ya kiufundi kuwa huko,” alisema. “Msingi umefanywa na Wasyria, lakini tunahitaji huduma zaidi.”
© UNFPA Syria
Wafanyikazi wa mawasiliano katikati-magharibi mwa Syria.
Hatari sio tu vilio, lakini kurudi nyuma.
Rasilimali zikishindwa kutekelezwa, ushahidi unaweza kupotea, walionusurika wanaweza kujiondoa, na imani ya mapema katika taasisi ibuka inaweza kupotea, na hivyo kurudisha nyuma juhudi za uwajibikaji kwa miaka mingi.
Wakati muhimu
Syria sasa iko katika wakati mgumu.
Maendeleo yake ya haraka kuhusu haki ya mpito yanatoa fursa adimu ya kufuatilia uwajibikaji baada ya miaka mingi ya migogoro. Lakini fursa hiyo inabaki kuwa tete, inategemea msaada endelevu.
“Huu ni wakati wa kuwekeza,” Bi. Candeias alisema. “Hatuwezi kushindwa kutoa kile ambacho wameweza kuweka mbele.”
