CAPE TOWN, Afŕika Kusini, Aprili 16 (IPS) – Mwaka 2018, Cape Town ilikaribia kwa hatari kuwa jiji la kwanza kubwa duniani kukosa maji. Inajulikana kama “Siku Sifuri”, ilikuwa zaidi ya shida, iliashiria wakati muhimu. Ilionyesha wazi kwamba ukosefu wa usalama wa maji sio tishio la mbali, lakini ukweli wa moja kwa moja.
Pia ilifichua jambo muhimu vile vile, usalama wa maji hautegemei tu miundombinu iliyojengwa, kama vile mabwawa, mimea ya kuondoa chumvi na uchimbaji wa maji chini ya ardhi, lakini juu ya afya ya mifumo ya asili inayoiendeleza. Miundombinu ya ikolojia – vyanzo vyetu, mito na ardhi oevu – ni muhimu kama barabara tunazosafiri na gridi zinazoendesha nyumba zetu.
Afrika Kusini iko katika kipindi cha uhaba wa maji kimuundo. Kulingana na Mpango Mkuu wa Kitaifa wa Maji na Usafi wa Mazingira, nchi inaweza kukabiliwa na upungufu wa maji wa hadi asilimia 17 ifikapo mwaka 2030. Mtazamo mkubwa umekuwa katika kushindwa kwa miundombinu ya kujengwa, kama vile maji yasiyo ya mapato, miundombinu iliyozeeka, na utiririshaji wa maji machafu kwenye mito. Lakini sehemu muhimu sawa, na ambayo mara nyingi hupuuzwa, sehemu ya tatizo iko juu ya mkondo.
Maeneo yaliyoharibika, yanayochochewa na usimamizi duni wa ardhi, mmomonyoko wa ardhi, mimea ngeni vamizi, mchepuko wa mito, na upotevu wa ardhioevu na maeneo ya pembezoni, vinadhoofisha mifumo yenyewe inayozalisha na kudhibiti maji.
Mfereji Uliofichwa kwenye Maji ya Afrika Kusini
Madhara ya uvamizi wa miti ngeni kwenye rasilimali zetu za maji haijulikani nchini Afrika Kusini. Tafiti nyingi za kisayansi zilisisitiza ukubwa wa tatizo. Uvamizi wa maeneo ya vyanzo vya maji unaofanywa na spishi ngeni za miti, kama vile misonobari na mishita ya Australia, ina athari kubwa katika mtiririko wa maji. Wanapunguza upatikanaji wa maji wa Afrika Kusini kwa wastani wa mita za ujazo bilioni 1.4 kila mwaka, kiasi cha kutosha kumwagilia kati ya hekta 140,000 na 280,000 za mashamba kulingana na WWF-SA, kutokana na utafiti wa CSIR na washirika.
Hayo ni maji ambayo vinginevyo yangeweza kuendeleza mazao, kusaidia uchumi wa vijijini, kaya na kuimarisha usalama wa chakula wa taifa. Katika eneo kubwa la Cape Town, spishi hizi hutumia karibu mita za ujazo milioni 55 kila mwaka, takribani sawa na miezi miwili ya usambazaji wa maji wa Jiji la Cape Town.
Afrika Kusini imechukua hatua muhimu kushughulikia uvamizi wa mimea ngeni kupitia programu kama vile Kufanya Kazi kwa Maji na kupitia juhudi za wamiliki wa ardhi. Hata hivyo, mipango hii inakabiliwa na changamoto zinazoendelea kama vile ufadhili mdogo, upendeleo usio na usawa, na usumbufu katika utekelezaji ambao hupunguza ufanisi wa muda mrefu.
Kurejesha vyanzo vya maji kunahitaji mwendelezo na kiwango. Bajeti za jadi za umma haziwezi kuendelea. Ruzuku za muda mfupi na mizunguko ya ufadhili inayotegemea mradi hailingani na ukweli wa muda mrefu wa kusimamia na kurejesha vyanzo vya maji vya Afrika Kusini. Uvunaji haufanyi kazi kwa mizunguko ya bajeti ya miaka mitatu. Wanahitaji miongo kadhaa ya kujitolea. Ili kupata mustakabali wetu wa maji, lazima tufikirie upya jinsi tunavyothamini na kufadhili miundombinu ya ikolojia ambayo inasimamia uchumi wetu.
Sayansi Hukutana na Utekelezaji: Mfano uliothibitishwa
Mtindo wa Hazina ya Maji umeongeza chaguo mpya la thamani kushughulikia urejeshaji wa vyanzo vya maji. Mfuko wa kwanza wa Afrika Kusini, Mfuko Mkuu wa Maji wa Cape Town (GCTWF), unatoa uthibitisho wa kutosha kwamba kuwekeza katika miundombinu ya ikolojia na kuweka kipaumbele kwenye vyanzo vya maji kunatoa matokeo yanayopimika. Katika kipindi cha miaka saba iliyopita, kwa msaada wa sekta ya kibinafsi na Jiji la Cape Town, zaidi ya hekta 40,000 zimeondolewa kwenye maeneo ya vipaumbele vya mimea ngeni. Muhimu, maeneo yaliyosafishwa yamefuatiliwa mara nyingi ili kuzuia ukuaji tena.
Kazi hii inaongeza mtiririko wa maji katika mabwawa ya Mfumo wa Ugavi wa Maji wa Cape Magharibi kwa mita za ujazo milioni 36 kwa mwaka. Faida zinaenea zaidi ya maji. Mpango huu unaunda nafasi za kazi, hupunguza hatari ya moto wa nyikani, na kusaidia urejeshaji wa mazingira asilia ya fynbos na maji safi – huku ukijenga uwezo wa kustahimili mabadiliko ya hali ya hewa.
Mfuko wa Maji wa Cape Town unaonyesha kuwa miundombinu ya kiikolojia inaweza kuleta faida zinazoweza kupimika. Hata hivyo kuongeza modeli hii kumezuiliwa na changamoto moja inayoendelea ambayo ni ufadhili unaotabirika kupanga na kufikia lengo lililowekwa la kusafisha hekta 54,300 ili kurudisha upotevu wa maji.
Kutafakari upya Jinsi Tunavyofadhili Usalama wa Maji
Vipi kuhusu mbinu mpya ya ufadhili? Moja ambayo inaweza kukusanyika katika mtaji wa kibinafsi huku ikihakikisha uwajibikaji kwa matokeo na kuziba pengo kati ya ufadhili wa muda mfupi na endelevu. Huu ndio msingi wa Bondi ya utendakazi wa maji ya FRB Capeiliyoandaliwa kupitia ushirikiano kati ya Benki ya Rand Merchant na The Nature Conservancy.
Bond ya Utendaji ya Cape Water, chombo cha kwanza cha aina yake cha kifedha iliyoundwa kufungua vyanzo vya ufadhili visivyo vya kawaida na kupata mkondo thabiti wa ufadhili wa miaka mitano ili kuharakisha udhibiti wa mimea vamizi katika maeneo ya kipaumbele ya eneo la Cape Town. Hii inaashiria hatua muhimu sio tu kwa Cape Town lakini kwa Afrika Kusini kwa ujumla, mabadiliko kuelekea kuhamasisha masoko ya mitaji kuwekeza katika asili kwa kiwango kikubwa.
Uwajibikaji hujengwa ndani. Ufuatiliaji na ukusanyaji wa data kwa umakini hufuatilia uwasilishaji na kuhakikisha faida nzuri kwenye uwekezaji. “Kuonyesha wazi kile ambacho uwekezaji umefanikisha ni uti wa mgongo wa fedha za athari. Marejesho ya uwekezaji katika dhamana ya maji ya FRB Cape hutegemea utendakazi na kwa hivyo tunahitaji mifumo ithibitishe matokeo kwa uhuru. Uhuru huu na uwazi ni muhimu ili kuhakikisha uaminifu katika matokeo haya, na kuongeza bidhaa za kifedha za athari za asili..” Chris Barichievy, Mkurugenzi wa Sayansi, Uhifadhi Alpha
Kuchukua Athari kwa Mizani
Usalama wa maji huimarisha utulivu wa kiuchumi. Kuanzia mashambani hadi viwandani, kila sekta inategemea mtiririko wa maji unaotegemewa. Mifumo inaposhindwa, gharama ni kubwa. Wanapofanikiwa, wao huweka usawa na ustawi kimya kimya.
Bondi ya Utendaji wa Cape Water ni muhimu kwa sababu inaweza kuigwa. Miji kote barani Afrika inakabiliwa na changamoto zinazofanana, mandhari iliyoharibika, uhaba wa fedha za umma, mahitaji yanayoongezeka. Mtindo huu unatoa msingi wa sayansi, njia ya mbele ya vitendo ambayo inaweza kubadilishwa kwa miktadha tofauti.
Kutoka Maono hadi Utoaji
Hapa ndipo maono yanapokutana na vitendo. Serikali na wahusika wengine wanahitaji kutambua kwamba vyanzo vyenye afya ni muhimu kama mabomba, mitambo ya kutibu na pampu. Mashimo yenye afya huwezesha maji kufika kwenye mabwawa yetu, ambayo ni hatua ya kwanza katika kupata huduma yetu ya maji.
Masoko ya mitaji ndio mabwawa makubwa ya ufadhili duniani. Hata hivyo fursa ya masoko ya mitaji kuchukua jukumu katika mfumo wa usambazaji maji imekuwa ndogo – hadi sasa. Martin Potgieter kutoka RMB alisema: “Bondi hii yenye msingi wa Utendaji wa Maji ya Cape inazipa taasisi za fedha na wawekezaji fursa ya kushiriki katika usalama wa mfumo wa usambazaji maji. Inawapa wawekezaji hatari ndogo ya kuingia kwenye ufadhili wa eneo la vyanzo vya maji, na wakati huo huo kuwezesha mradi ambao utatoa athari ya kudumu, ya kimfumo.”
Uingiliaji kati mkubwa na muhimu unahitaji mipango ya muda mrefu na kujitolea, na Bond ya Utendaji wa Cape Water ikitoa miaka mitano ya ufadhili unaotabirika.
Bila mabadiliko haya, hatari kwa usalama wetu wa maji zitaongezeka tu. Mnamo mwaka wa 2018, Cape Town imeonyesha ulimwengu maana ya kusukumwa hadi ukingoni. Sasa, inaonyesha ulimwengu maana ya kuongoza. Kwa kuunda mifumo ya ufadhili inayolingana na ukubwa wa changamoto, tunaweza kupata siku zijazo ambapo asili na watu watastawi.
Louise Stafford ni Mkurugenzi wa Nchi wa Afrika Kusini katika The Nature Conservancy
© Inter Press Service (20260416144714) — Haki Zote Zimehifadhiwa. Chanzo asili: Inter Press Service
